Facebook
Bunt Młodych Duchem
Książki polecane:
Licznik odwiedzin:
Dzisiaj: 21
W tym miesiącu: 167
W tym roku: 6014
Ogólnie: 316275

Od dnia 21-09-2006

Bunt Młodych Duchem

Generał Paweł Szandruk – wybitny dowódca, teoretyk wojskowy, historyk i pisarz

Autor: Jaroslaw Serednicki
14-01-2014

Był odznaczony Orderem Św. Włodzimierza, później Krzyżem Symona Petlury, a po wojnie z rąk gen. Władysława Andersa otrzymał polski Krzyż Virtuti Militari. Credo generała Pawła Szandruka, podane w jego znanej książce „Siła i męstwo” (Arms and Valor), brzmi tak: „Cały czas walki o niepodległość byłem żołnierzem pierwszej linii”. Do tego należy dodać: „który z honorem spełnił swój żołnierski obowiązek”.
Pierwszym frontem dla kapitana, a potem sztabs-kapitana Rosyjskiej Armii Imperatorskej P. Szandruka był niemiecki front pod Dźwińskiem (dziś Daugavpils) na Łotwie w 1916-1917 r. Drugim dla płk Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL) był moskiewski front w walce o niepodległość Ukrainy w 1918-1920 r., w tym w ofensywie wspólnej Wojska Polskiego i Armii URL na Kijów i dalszej kampanii przeciwbolszewickiej 1920 r. Za umiejętność i waleczność w tych bojach został odznaczony Krzyżem Symona Petlury i awansowany na gentrała-chorążego Armii URL.
Po dwudziestu latach pobytu i pracy na na ziemi polskiej była bitwa Tomaszewska z Niemcami we wrześniu 1939 r. W niej płk kontraktowy Wojska Polskiego P. Szandruk dowodził 29. brygadą piechoty. Za umiejętność i waleczność w tej bitwie otrzymał w Londynie w 1965 r. Krzyż Virtuti Militari z rąk gen. Władysława Andersa.
Czwartym był front przeciw Armii Czerwonej w Austrii Południowej w kwietniu-maju 1945 r. Tam kierownik Ukraińskiego Komitetu Narodowego w Niemczech i dowódca Ukraińskiej Armii Narodowej (UAN) w Siłach Zbrojnych III Rzeszy generał-porucznik P. Szandruk dowodził 1. Dywizją Ukraińską.
General P. Szandruk urodził się 28 lutego 1889 r. we wsi Borsuki powiatu Krzemienieckiego, na Wołyniu, w rodzinie zamożnych gospodarzy. Ukończył gimnazjum klasyczne w niedalekim Ostrogu, Instytut Historyczno-Filologiczny w Niżynie na Czernihowszczyźnie (1911 r.), Aleksiejewską Oficerską Szkołę Piechoty w Moskwie (1913 r.). Po roku służby walczył na froncie niemieckim. Już jako sztabs-kapitan odznaczony orderem Św. Włodzimierza.

Walki z bolszewikami
W styczniu 1918 r. po ogłoszeniu na mocy IV Uniwersału Rady Centralnej niepodległości Ukrainy, P. Szandruk wstąpił do wojska ukraińskiego i walczył z bolszewikami na lewobrzeżu Ukrainy w Oddziale Zaporoskim (od 1 marca 1918 r. Dywizja Zaporoska). Jako ppłk i dowódca pociągu pancernego „Zaporożec” brał udział w skutecznej wyprawie grupy wojsk Armii URL pod komendą płk Piotra Bolboczana na zajęty przez bolszewików Krym. Dalej w wojnie ukraińsko-moskiewskiej dowodził Samodzielnym Kurzeniem Zaporoskim, a następnie 9. Pułkiem Strzeleckim w 3. Dywizji Żelaznej płk O. Udowyczenki.
Awans za wyprawę kijowską
W publikacjach historyków ukraińskich i polskich pisano, że gen. Szandruk był uczestnikiem Pierwszego Pochodu Zimowego. Jest to niezgodne z prawdą, bo on sam pisze w książce „Siła i męstwo”, że nie udało mu się na początku grudnia 1919 r. przebić na północ do sił głównych Armii URL. Jednak w końcu marca 1920 r. płk P. Szandruk znalazł się w sformowanym w Kamieńcu Podolskim 1. Pułku Rekruckim wchodzącym w skład 3. Dywizji Żelaznej płk O. Udowyczenki. Tam został dowódcą 4., a później 7. Brygady piechoty. Za osiągnięcie sukcesów w wyprawie na Kijów w kwietniu 1920 r. był awansowany na generała-chorążego Armii URL.
Podczas ofensywy Armii Czerwonej na Warszawę w 1920 r. płk Szandruk walczył ze swoją 7. Brygadą na froncie nad Dniestrem. Dalej odznaczył się przy forsowaniu Dniestru i Zbrucza w kontrofensywie polsko-ukraińskiej na froncie bolszewickim we wrześniu 1920 r. i w samodzielnym natarciu Armii URL na Żmerynkę i Wapniarkę w listopadzie 1920 r. 21 listopada przeszedł z Armią URL za Zbrucz na terytorium Polski i został internowany.

W obozie internowania w Kaliszu
W latach 1921-1924 przebywał z żołnierzami swojej Dywizji Żelaznej w obozie internowanych w Kaliszu. Przez pewien czas był komendantem obozu, organizował szkołę, wykładał w gimnazjum i na Kursach Pedagogicznych. W 1921 r. wniósł wkład w naukę wojskową — opublikował w gazecie obozowej „Srzelec żelazny” artykuły: „Czołgi i ich znaczenie w boju”, „Czerwony generał i jego kawaleria” (o S. Budionnym), „Armia Czerwona w Rosji w 1920 r. i inn. W latach 1923-1924 gen. P. Szandruk razem z gen. W. Kuszczem i M. Kapustiańskim redagowali w Kaliszu czasopismo wojskowe „Tabor”, gdzie opublikował artykuły: „Myśli o ewolucji taktyki piechoty”, „Panika na wojnie” i inn.
Zamach Majowy 1926 r. i powrót do władzy Marszałka Józefa Piłsudskiego ożywił prace ukraińskiej emigracji wojskowej. W sierpniu 1927 r. został powołany Sztab Generalny Armii URL. Kierownikiem sekcji organizacyjnej, a wkrótce szefem Stabu (1927-1936 r.) został gen. P. Szandruk. Pod jego dowództwem zarejestrowano 4.000 oficerów i 40.000 żołnierzy ukraińskich, ułożono plany mobilizacyjne wojny z Armią Czerwoną o niepodległość Ukrainy, sformowano 70 grup szkoleniowych w Polsce, a także w Czechosłowacji, Rumunii i Francji.
W swoich pamiętnikach gen. Szandruk wyraził wdzięczność m.in. kierownikowi Biura Historii Wojskowej gen. J. Stachiewiczowi, gen. T. Borowi-Komorowskiemu, płk Sztabu Generalnego Wojska Polskiego T. Pełczyńskiemu oraz młodym dziennikarzom W. Bazowskiemu i J. Giedroyciowi. Wszyscy oni, według słów gen. P. Szandruka, wierzyli w sprawę ukraińską i ukazywali, że jej rozwiązanie odpowiada interesom polskim.

Studia w Warszawie w Wyższej Szkole Wojennej
W latach 1936-1938 gen. P. Szandruk studiował nowoczesną naukę wojskową w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. Po zakończeniu otrzymał kontrakt podpułkownika Wojska Polskiego. Służbą odbywał w Skierniewicach na stanowisku zastępcy dowódcy w 18. pułku piechoty. W marcu 1939 r. został awansowany na pułkownika.W pierwszych dniach agresji niemieckiej przebywał na pozycjach obronnych Grupy Armii „Poznań” pod komendą gen. T. Kutrzeby.
W czasie II wojny
Po spotkaniu ministrów spraw zagranicznych Polski i URL J. Becka i R. Smal-Stockiego URL wypowiedziała wojnę III Rzeczy. Gen. Szandruk na polecenie Sztabu Generalnego wyjechał do Lwowa celem organizacji Ukraińskiego Komitetu Centralnego i Towarzystwa „Lud” oraz dwóch brygad ukraińskich. Niedaleko od Hrubieszowa dostał się na linię frontową, zastąpił chorego dowódcę 29. brygady piechoty płk J. Bratro, przeprowadzając szereg skutecznych potyczek z jednostkami niemieckimi: pod Krasnobrodem, broniąc szosy strategicznej „Zamość – Hrubieszów” i zabezpieczając odwrót Grupy wojsk gen. E. Przedrzymirskiego.
Wkrótce gen. P. Szandruk dostał się do niewoli niemieckiej. Jako ciężko ranny został zwolniony z oflagu, wrócił do Skierniewic, gdzie pracował jako dyrektor kina. W styczniu 1940 r. aresztowało go warszawskie Gestapo. Po interwencji prezesa URL Andrzeja Liwyckiego został zwolniony i wrócił do Skierniewic. Przed wojną ze Związkiem Radzieckim Niemcy posłali go, jako członka Komitetu Ukraińskiego przy 11. niemieckiej armii do Wiednia, a także do Jass w Rumunii. Ale po sukcesach Wehrmachtu na początku wojny Komitet został rozwiązany i gen. P. Szandruk znowu wrócił do Skierniewic.

Trudne wybory
W listopadzie 1944 r., kiedy III Rzesza już była już skazana na porażkę militarną, gen. P. Szandruk na polecenie Presesa URL Agdrzeja Liwyckiego przystąpił do organizacji Ukraińskiego Komitetu Narodowego (UKN) — przedstawicielstwa narodu ukraińskiego w Niemczech. UKN na czele z gen. P. Szandrukiem był powołany 15 marca 1945 r. Jednocześnie generał został dowódcą Ukraińskiej Armii Narodowej (UAN). Gen. P. Szandruk rozumiał, że współpraca z Niemcami w samym końcu wojny będzie oceniana negatywnie, ale chciał ratować ponad 200.000 żołnierzy ukraińskich w Siłach Zbrojnych III Rzeczy i nie mniej cywilnych uchodźców ukraińskich.
Awansowany przez prezesa URL A. Liwyckiego na generała-porucznika P. Szandruk wyjechał na front w Austrii Południowej do największej jednostki ukraińskiej — 14. Dywizji Waffen SS „Haliczyna”. Z jego inicjatywy Dywizją została przemianowana na 1. Ukraińską Dywizję UAN i przysięgała na wierność Ukrainie i UAN. Kanałami dyplomatycznymi ministra spraw zagranicznych URL R. Smal-Stockiego gen. Szandruk przekazał na Zachód dokumenty o UKN i UAN w języku angielskim. Już na froncie przekazał dokumentację o ukraińskiej armii brytyjskiemu i amerykańskimu dowództwu w Austrii, a także, za pośrednictwem majora kontraktowego Wojska Polskiego K. Smowskiego – gen. W. Andersowi, który był ze swoim II Korpusem we Włoszech.
Na rozkaz gen. P. Szandruka 1. Ukraińska Dywizja UAN po kapitulacji Niemiec 8 maja 1945 r. wycofała się z frontu sowieckiego, przeszła w rejon dyslokacji wojsk alianckich i złożyła broń przed brytyjskimi i amerykańskimi jednostkami. Gen. P. Szandruk ze swoim sztabem dotarł do Monachium w strefie amerykańskiej. Tam udało mu się [dzięki m.in. pomocy dyplomatycznej gen. Andersa – Red.] uchronić żołnierzy 1. Ukraińskej Dywizji przed deportacją do ZSRR.

Jarosław Serednicki