Facebook
Bunt Młodych Duchem
Książki polecane:
Licznik odwiedzin:
Dzisiaj: 8
W tym miesiącu: 979
W tym roku: 36584
Ogólnie: 216428

Od dnia 21-09-2006

Bunt Młodych Duchem

Bezdzież na Polesiu

Autor: Dorota Giebułtowicz
08-11-2017

Niewysoki obelisk zakończony czarną, marmurową kulą, stojący w szczerym polu na wzgórku nieopodal miasteczka Bezdzież intryguje. Nie jest to wszakże pomnik poświęcony konfederatom barskim, którzy tutaj w 1771 r. pod dowództwem hetmana Michała Kazimierza Ogińskiego pokonali wojska rosyjskie. Upamiętnia wydarzenie z dziedziny nauki: za szybą z grubego szkła (za pomnikiem)  można oglądać kamień z wyrytą datą 1825 r. Jest to jeden z punktów pomiarowych południka Ziemi.
Po wojnach napoleońskch odczuwano w całej Europie potrzebę posiadania dokładnych map topograficznych na potrzeby wojskowe. W 1816 r. na polecenie cara Aleksandra I rozpoczęto wielkie pomiary triangulacyjne w Rosji pod przewodnictwem wybitnego astronoma Uniwersytetu w Dorpacie Fridricha Georga Wilhelma von Struwe i rosyjskiego generała, biorącego udział w wojnie z Napoleonem, Carla Friedricha Tennera. Pomiary trwały około 40 lat (od roku 1816 do 1855). Wykonano je południkowo na długości 2820 km od Oceanu Arktycznego do Morza Czarnego. Dzięki pomiarom obejmującym tak długi odcinek można było wyznaczyć długość południka ziemskiego i kształt Ziemi. Tzw. „Łuk  Struwego” (południk 25° 20'), przebiegający obecnie przez dziesięć państw został wpisany na światową listę dziedzictwa UNESCO. W tym dziewiętnastowiecznym, międzynarodowym, naukowym przedsięwzięciu (uczestniczyli w nim m.in. szwedzcy i norwescy geodeci) wziął udział Jan Śniadecki, który przeprowadził obserwacje astronomiczne.


***
W historii miasteczka Bezdzież (na północ od Drohiczyna Poleskiego na Białorusi) wyróżniją się właśnie te dwie daty, jedna związana z sukcesem militarnym, druga z osiągnięciem naukowym. Pierwsze upamiętnia kapliczka stojąca na wzgórzu, podobno w miejscu, z którego hetman Michał Kazimierz Ogiński dowodził wojskami litewskimi w bitwie z Rosjanami w czasie konfederacji barskiej. Bitwa z 1771 r była największym zwycięstwem konfederatów w otwartym polu, choć sukcesem krótkotrwałym, bo w dwa tygodnie później Ogiński pobity przez Suworowa musiał uciekać do Prus.
Na kapliczce, ustawionej pod koniec XVIII w. za czasów I Rzeczypospolitej, dla upamiętnienia samej bitwy i Konstytucji 3 Maja, obecnie umieszczono czarną bazaltową tablicę w języku rosyjskim, która tak przedstawia najważniejsze fakty z życia miasta:
„1409 r. – pierwsza wzmianka o Bezdzieżu położonym w Wielkim Księstwie Litewskim
1706 r. – spalenie Bezdzieża w czasie Wojny Północnej
1771 r. – miasteczko ucierpiało w wyniku walk między siłami konfederatów barskich dowodzonymi przez M. Ogińskiego a Kozakami pod dowództwem pułkownika Albiszewa
1784 r. – wybudowano cerkiew Troicką
1795 r. – miasto wraz z gubernią grodzieńską weszło w skład Imperium Rosyjskiego
1820 r. – przedstawiciele rodu Ordów wznieśli kamienny kościół
1915 r. – Bezdzież okupowały wojska kajzerowskich Niemiec
1919 r. – do 1939 r. Bezdzież byłpod władaniem burżuazyjno-ziemiańskiej Polski
16 lipca 1944 r. Bezdzież został oswobodzony przez 397. Sarneńską Dywizję, nagrodzoną Orderem Kutuzowa II stopnia i Orderem Czerwonego Sztandaru, pod dowództwem N.F. Andoniewa.”
Każdy naród ma prawo do swojej narracji historycznej. Smutne tylko, że dla propagowania tej narracji wykorzystano kapliczkę wzniesioną w końcu XVIII wieku za czasów niepodległej Rzeczypospolitej, w dodatku poświęconą ludziom, którzy walczyli o niezawisłość tych ziem od Rosji.

Łuk Struwego
Wydarzenie z dziedziny historii nauki nie budzi natomiast kontrowersji. Niedaleko kapliczki również na wyniosłym miejscu stoi pomnik zabezpieczający punkt geodezyjny pomiaru południka. Gruba szyba i murowana gablota chroni niewielki kamień z datą 1825. Obok wzniesiono obelisk zwieńczony czarną, marmurową kulą ziemską i postawiono tablicę informacyjną.
Kim byli badacze, którzy na początku wieku XIX podjęli się trudnego zadania pomiaru łuku południka?
Fridrich Georg Wilhelm Struwe, rosyjski astronom  niemieckiego pochodzenia, urodził się w roku 1793 r. Studiował na Uniwersytecie w Dorpacie (estońskie Tartu), gdzie później został profesorem i dyrektorem uniwersyteckiego obserwatorium. Poza prowadzeniem i nadzorowaniem pomiarów stopnia południka ziemskiego, finansowanych przez rząd carski, zajmował się astronomią, przede wszystkim gwiazdami w parach. W 1827 roku wydał spis gwiazd podwójnych, z czego wiele było wcześniej nieznanych. W 1826 roku został uhonorowany Złotym Medalem Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego,
a w 1833 – Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk. W 1834 r. na prośbę rosyjskiego cara Mikołaja I wyjechał do Pułkowa pod Petersburgiem, by nadzorować budowę obserwatorium. Wkrótce stało się ono sławne w całym świecie. Zmarł w Pułkowie w 1864 roku. W 1913 r. planetoida 768 została nazwana jego imieniem. Astronomami byli też członkowie jego rodziny: syn Otto Wilhelm von Struwe, wnuk Hermann von Struwe oraz prawnuk Otto Struwe.
Generał Carl Friedrich Tenner w 1805 r. w rosyjskiej misji dyplomatycznej do Chin prowadził badania topograficzne, wyznaczające przebieg granicy rosyjsko-chińskiej. Następnie prowadził badania triangulacyjne na wybrzeżu bałtyckim Rosji. Wojna z Napoleonem, w której wziął udział, walcząc m.in. pod Borodino i Lipskiem, przerwała na dwa lata (1812-1814) jego pracę naukową. Od roku 1816 r. Tenner przewodził pomiarom łuku południka w guberniach: wileńskiej i grodzieńskiej, w której leży Bezdzież.
W styczniu 1828 r. naukowcy spotkali się w Dorpacie i postanowili za radą Tennera połączyć swoje wysiłki nad pomiarem łuku. Struwe, który rozpoczął badania wzdłuż południka przebiegającego koło Dorpatu, między Suursaar (obecnie Estonia) i Jekabpils (Jakobstadt – obecnie Łotwa), kontynuował prace na północ, na terenach dzisiejszej Estonii, Finlandii i Szwecji i zakończył w roku 1850 w Norwegii w miejscowości Hammerfest nad Morzem Arktycznym. Przy badaniach na północy współpracowali z nim wybitni geodeci ze Szwecji i Norwegii.
Tenner kontynuował pomiary na południu w guberniach mińskiej, wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej, docierając do Dunaju i Morza Czarnego. Prace, którym przewodzili (z przerwami) trwały ok. czterdziestu lat. Dzięki dokładnym badaniom Struvego i Tennera można było ustalić wielkość Ziemi i jej kształt. Do dziś naukowcy podziwiają dokładność pomiarów geodezyjnych badaczy.
 Łuk Struwego może być przykładem, jak cele naukowe potrafią łączyć ludzi niezależnie od narodowości – dawniej i obecnie.
Dorota Giebułtowicz


Na fot. punkt pomiaru południka Ziemi w Bezdzieżu.


Na fotografiach przy pomniku w Bezdzieżu także:
1. Friedrich Georg Wilhelm Struwe
(1793-1864) pochodzenia niemieckiego, należał do wybitnych uczonych działających
w carskiej Rosji w XIX w. Na polecenie cara Aleksandra I nadzorował pracę nad pomiarem południka Ziemi
2. Carl Friedrich Tenner  
(1783-1860) urodzony w okolicy Narwy (Estonia), geodeta, astronom, prowadził pomiary na południu Rosji. Zmarł w Warszawie, prawdopodobnie w drodze powrotnej z kuracji w Karlsbadzie. Jest pochowany na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie.
3. Mapa, umieszczona na tablicy informacyjnej przy pomniku w Bezdzieżu, przedstawia linię pomiarów łuku południka. Pomiary wykonano na długości 2820 km, od Oceanu Arktycznego do Morza Czarnego. Obecnie linia przebiega przez dziesięć państw. Łuk Struvego był najdłuższym światowym pomiarem południka Ziemi.